Αγία Σοφία: Ο εντυπωσιακός εσωτερικός διάκοσμος με μοναδικά ψηφιδωτά και τοιχογραφίες
Θεοτόκος Βρεφοκρατούσα
ΤΕΧΝΗ

Αγία Σοφία: Ο εντυπωσιακός εσωτερικός διάκοσμος με μοναδικά ψηφιδωτά και τοιχογραφίες

Αγία Σοφία: Αποτελεί το σύμβολο της ορθοδοξίας και ένα από τα µεγαλύτερα και ωραιότερα βυζαντινά δηµιουργήµατα.

Αγία Σοφία: Η πρόσφατη απόφαση για μετατροπή της σε τζαμί και η κάλυψη των σημαντικών τοιχογραφιών και ψηφιδωτών που κοσμούν το εσωτερικό του ναού, θυμίζει δυστυχώς άλλες εποχές.

Τα πρώτα χρόνια λειτουργίας της Αγίας Σοφίας ως ορθόδοξου ναού, η διακόσμηση ήταν ανεικονική. Στο εσωτερικό υπήρχαν μόνο παραστάσεις φυλλωμάτων και γεωμετρικά σχέδια πάνω σε χρυσό φόντο. Μετά το τέλος της Εικονοµαχίας, το 843, σηµειώθηκε µια εκτεταµένη εικονογράφηση της εκκλησίας µε ψηφιδωτά, που αποτελούν µέρος ενός καλά οργανωµένου προγράµµατος. Οι δύο µεγάλοι πλάγιοι τοίχοι της εκκλησίας, στη βόρεια και τη νότια πλευρά, διακοσµήθηκαν µε ολόσωµες µορφές αγίων, προφητών και αρχαγγέλων.

Το οικοδόµηµα ακολουθεί τον αρχιτεκτονικό ρυθµό της βασιλικής µε τρούλο και ήταν από το 360 µέχρι το 1453 ο ορθόδοξος καθεδρικός ναός της Κωνσταντινούπολης. Υπήρξε το σύµβολο της πόλης τόσο κατά τη Βυζαντινή όσο και κατά την Οθωµανική Περίοδο. Εκτός από τον αρχιτεκτονικό σχεδιασµό της, η Αγία Σοφία ξεχωρίζει επίσης για τον πλούσιο εσωτερικό διάκοσµό της, που σε µεγάλο βαθµό καταστράφηκε στην πορεία του χρόνου. Η διακόσµηση της Αγίας Σοφίας αποτελείται από έργα που προστέθηκαν σε διαδοχικές φάσεις στη διάρκεια 1.000 χρόνων.

Την περίοδο των Σταυροφοριών και μετέπειτα με την μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί, το 1453, πραγματοποιήθηκαν σημαντικές καταστροφές.

Οι περισσότερες αγιογραφίες ασβεστώθηκαν, καθώς η ισλαμική θρησκεία θεωρεί την απεικόνιση του ανθρώπινου σώματος βλασφημία. Το 1934, ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ μετέτρεψε το ισλαμικό τέμενος σε μουσείο και ξεκίνησαν οι προσπάθειες επισκευής και ανάδειξης του εσωτερικού διάκοσμου.

Τοιχογραφίες

Η αγιογράφηση του ναού έγινε με τοιχογραφίες και ψηφιδωτά. Οι τεχνοτροπίες που εφαρμόστηκαν ποικίλουν. Κατά τον 20ο και 11ο αιώνα κυριαρχεί η τάση προς τις μεγάλες μνημειακές συνθέσεις, με έντονα περιγράμματα και εκφραστικά χαρακτηριστικά. Η τέχνη της τοιχογραφίας γνωρίζει σημαντική ανάπτυξη κατά την εποχή των Παλαιολόγων (1204- 1453. Πιο μεγάλες συνθέσεις, πολυάνθρωπες, αποκτούν μεγαλείο,ηρωικό, ήθος και φωτεινό χρωματισμό.

Αλλά και η υπόλοιπη διακόσμηση του εσωτερικού της Αγίας Σοφιάς ήταν ίσης σπουδαιότητας με την αρχιτεκτονική του. Υψηλοί κίονες από πορφύρα, λευκό και πρασινωπό διάστικτο μάρμαρο, στεφανωμένοι με μαρμάρινα κιονόκρανα ήταν διακοσμημένοι με γραμμές χρώματος μπλε ή χρυσαφί. Οι τοίχοι καλύπτονταν με μάρμαρα πολύχρωμα, ζωγραφισμένα από τους πιο επιδέξιους ζωγράφους και από ψηφιδωτά που έλαμπαν μέσα στο βαθύ μπλε ή αργυρό φόντο.

Ψηφιδωτά

Τα ψηφιδωτά είναι μια πολύ πιο εντυπωσιακή τεχνική αγιογράφησης. Η περίοδος ακμή τους τοποθετείται μεταξύ του 10ου και 12ου αιώνα, με πιο εξευγενισμένη τεχνική, μικρές ψηφίδες, αρμονικό χρωματισμό και μεγαλύτερες λεπτομέρειες. Στην Αγία Σοφία, στην επιφάνεια του τρούλου, εικονίζεται ο Χριστός Παντοκράτορας και περιβάλλεται από τους Προφήτες και τους Αποστόλους. Πάνω σ’ ένα ομοιόμορφο φόντο προβάλλονται οι φιλοτεχνημένες με εκτυφλωτικά χρώματα μορφές και σκηνές και δίνουν την εντύπωση ανάγλυφου.

Από τα πιο σημαντικά ψηφιδωτά του ναού είναι: «Ένθρονος Θεοτόκος», «Ένθρονος Χριστός», «Θεοτόκος βρεφοκρατούσα» και η παράσταση της «Δεήσεως».

Η παράσταση της Δεήσεως

Η περίφημη ψηφιδωτή εικόνα της Δεήσεως θεωρείται από τα ομορφότερα ψηφιδωτά του ναού. Η δημιουργία της, το 1261, λέγεται ότι σηματοδοτούσε το τέλος της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας και την επιστροφή της Αγίας Σοφίας στην Ορθοδοξία. Στο ψηφιδωτό εικονίζεται η Παναγία και ο Ιωάννης ο Πρόδρομος να ικετεύουν τον Ιησού Χριστό την ημέρα της Κρίσεως.

Θεοτόκος Βρεφοκρατούσα και αυτοκράτορας Κομνηνός

Ένα ακόμα εντυπωσιακό ψηφιδωτό είναι αυτό στο οποίο η Αειπαρθένος Μαρία κρατά τον Χριστό στα γόνατά της και δίπλα της βρίσκονται ο αυτοκράτορας Ιωάννης Β’ Κομνηνός και η σύζυγός του αυτοκράτειρα Ειρήνη της Ουγγαρίας. Το αυτοκρατορικό ζεύγος παρουσιάζεται να κρατά ένα πουγκί και ένα έγγραφο, συμβολίζοντας τις δωρεές τους προς τον Ιερό Ναό. Η Ειρήνη της Ουγγαρίας, γνωστή και ως Πιρόσκα, απεικονίζεται με ροδαλά μάγουλα και ξανθές πλεξούδες στα μαλλιά, προκειμένου να γίνει κατανοητή η ουγγρική καταγωγή της. Τιμάται ως αγία από την Ορθόδοξη Εκκλησία και εορτάζεται στις 13 Αυγούστου. Ψηφιδωτό που φιλοτεχνήθηκε το 1118.  Το αυτοκρατορικό ζεύγος φαίνεται να προσφέρει δωρεές στο ναό της Αγίας Σοφίας (

 Ένθρονος Χριστός – Ψηφιδωτό της Αυτοκράτειρας Ζωής

Το 1044 δημιουργήθηκε το ψηφιδωτό της Αυτοκράτειρας Ζωής. Στην μέση παρουσιάζεται ο Χριστός Παντοκράτωρ με μπλε ενδυμασία, κάτι που συνηθιζόταν στην βυζαντινή τέχνη. Δίπλα του βρίσκονται ο Κωνσταντίνος Θ’ Μονομάχος και η Αυτοκράτειρα Ζωή η Πορφυρογέννητη με τις επίσημες στολές τους. Όπως και στο ψηφιδωτό των Κομνηνών, έτσι και εδώ ο αυτοκράτορας κρατά ένα πουγκί και η αυτοκράτειρα μια περγαμηνή, ως σύμβολο των δωρεών τους στον ναό.  Λέγεται ότι οι δωρεές αυτές κατάφεραν να εξασφαλίσουν την καθημερινή τέλεση λειτουργιών στην Αγία Σοφία, που μέχρι πριν γινόταν μόνο Σάββατα, Κυριακές και στις μεγάλες εορτές, λόγω οικονομικών δυσκολιών.

Εξαπτέρυγα Σεραφείμ

Στην Ορθόδοξη Εκκλησία τα Σεραφείμ περιγράφονται ως τάγμα ασωμάτων τα οποία πλαισιώνουν το Θρόνο του Θεού. Σύμφωνα με τον προφήτη Ησαΐα, τα Σεραφείμ έχουν έξι πτέρυγες, για το λόγο αυτό ονομάζονται «εξαπτέρυγα». Οι δύο πτέρυγες σκεπάζουν το πρόσωπο, οι άλλες δύο βρίσκονται στην πλάτη και οι άλλες στα πόδια. Τα Σεραφείμ περιγράφονται ως τάγμα ασωμάτων τα οποία πλαισιώνουν το Θρόνο του Θεού Στη βάση του τρούλου της Αγίας Σοφίας υπήρχαν οι φιγούρες τεσσάρων εξαπτέρυγων Σεραφείμ. Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης και τη μετατροπή του ορθόδοξου ναού σε τζαμί, τα πρόσωπά τους επικαλύφτηκαν με σοβά και γύψο. Τα δύο ανατολικά εξαπτέρυγα είναι ψηφιδωτά, ενώ τα άλλα δύο ζωγραφίστηκαν κατ’ αναλογίαν κατά τη διάρκεια των επισκευών το 1848 από τους αδερφούς Φοσσάτι.

Το ψηφιδωτό στην Αυτοκρατορική Πύλη

Ένα από τα πιο γνωστά ψηφιδωτά εικονίζει τον αυτοκράτορα Λέοντα ΣΤ’ τον Σοφό, γονυπετή, μπροστά στο θρόνο του Χριστού. Μετανοεί για το αμάρτημα της τετραγαμίας στο οποίο είχε περιπέσει. Πρόκειται για μια εικόνα που προσέφερε ο ίδιος αυτοκράτορας στο ναό, προκειμένου να δείξει τη μεταμέλειά του απέναντι στον πατριάρχη που του είχε απαγορεύσει την είσοδο στο ναό. Του αποδόθηκε ο χαρακτηρισμός «σοφός» λόγω της συγγραφικής του δραστηριότητας.

Ένθρονος Θεοτόκος

Η Θεοτόκος κρατά αγκαλιά τον Χριστό και οι αυτοκράτορες Ιουστινιανός και Μέγας Κωνσταντίνος αριστερά και δεξιά να της προσφέρουν ο ένας τον ναό και ο άλλος την Κωνσταντινούπολη. Είναι ψηφιδωτό του 10ου αιώνα και βρίσκετε στο τύμπανο του τόξου της Νότιας Πύλης του νάρθηκα.

Το Αμερικάνικο Βυζαντινό Ινστιτούτο το 1930 ανέλαβε την εργασία για την αποκάλυψη των ψηφιδωτών.

Read more